2026-05-17
4.జన్మ మృత్యు జరా వ్యాధి - మున్నగు గీతా శ్లోకానికి శ్రీ శంకరుల భాష్యం ఇచ్చి వివరించు.
శ్రీ భగవద్గీతలోని "జన్మ మృత్యు జరా వ్యాధి దుఃఖ దోషానుదర్శనమ్" అనే శ్లోకము, జ్ఞాన సాధనకు అవసరమైన అమానిత్వాది గుణములలో ఒకదానిని వివరిస్తుంది. ఇది పురుషోత్తముని తెలుసుకోవడానికి ప్రాథమికమైన జ్ఞాన లక్షణం. ఈ శ్లోకం, జన్మ, మరణం, ముసలితనం, వ్యాధి మరియు దుఃఖాలలో అంతర్గతంగా ఉన్న దోషాన్ని (సమస్యను) దర్శించడమే నిజమైన జ్ఞానానికి నాంది అని శ్రీ శంకరుల భాష్యం స్పష్టం చేస్తుంది.
• జ్ఞాన లక్షణము: ఈ శ్లోకం (భగవద్గీత 13.8) జ్ఞానంగా పరిగణించబడే ముప్పై రకాల గుణాలలో ఒకటి. ఇది కేవలం సైద్ధాంతిక జ్ఞానం కాదని, జీవితంలోని అనుభవాల నుండి పొందే లోతైన అవగాహన అని భాష్యం చెబుతుంది.
జన్మమృత్యుజరావ్యాధిదుఃఖదోషానుదర్శనమ్ |— భగవద్గీత 13.8
• భావము: జన్మ (పుట్టుక), మృత్యు (చావు), జరా (ముసలితనం), వ్యాధి (రోగము) మరియు దుఃఖము (బాధ) వంటివి అనాత్మ ధర్మాలు. ఇవి ఆత్మకు సంబంధించినవి కావు. ఈ దేహాది ఉపధులు కలిగి ఉండటం వల్లనే ఈ దోషాలు సంభవిస్తాయి. ఈ దోషాలను స్పష్టంగా చూడటమే జ్ఞానానికి తొలి మెట్టు.
• అధ్యస్త ధర్మాలు: శ్రీ శంకరుల భాష్యం ప్రకారం, జన్మ, మరణాది అవస్థలు, శీతోష్ణ సుఖదుఃఖాలు అనేవి అవిక్రియమైన ఆత్మపై అధ్యస్తము (ఆరోపించబడినవి) మాత్రమే. అనగా, అవి ఆత్మ యొక్క నిజ స్వభావం కాదని, కేవలం ఉపధుల కారణంగా ఆత్మపై ఆరోపించబడతాయని అర్థం. ఈ ధర్మాలను నిజమైన ఆత్మకు ఆపాదించడం అజ్ఞానం. ఈ శ్లోకం వాటిని దోషాలుగా గుర్తించమని బోధిస్తుంది.
• వైరాగ్యము మరియు అనాసక్తి: ఈ దోషాలను దర్శించడం ద్వారానే వైరాగ్యము (విరక్తి) మరియు అనాసక్తి (బంధాలు లేకపోవడం) అనే గుణాలు కలుగుతాయి. ఈ అనాసక్తి అనేది పుత్రులు, భార్య, గృహం మొదలైన వాటిపై అభిష్వంగము (ఆసక్తత) లేకపోవడం. అటువంటి వైరాగ్యం ద్వారానే సంసార బంధానికి కారణమైన మాయను ఛేదించగల జ్ఞానం కలుగుతుంది. "అసంగశస్త్రేణ దృఢేన ఛిత్త్వా" (దృఢమైన అనాసక్తి అనే ఆయుధంతో ఛేదించి) అని గీతలో చెప్పబడిన విధానానికి ఇది ప్రాథమికమైన సోపానం.
శ్రీ శంకరాచార్య భాష్యం
జన్మని గర్భవాసయోనిద్వారనిఃసరణాదౌ దుఃఖం చ దోషశ్చ దుఃఖదోషస్తస్య అనుదర్శనమ్ ఆలోచనమ్। తథా మృత్యౌ దుఃఖదోషానుదర్శనమ్। తథా జరాయాం ప్రజ్ఞాశక్తితేజోనిరోధపరిభవాదౌ దుఃఖదోషానుదర్శనమ్। తథా వ్యాధిషు శిరోరోగాదిషు దుఃఖదోషానుదర్శనమ్। అథవా జన్మైన దుఃఖం చ దోషశ్చ జన్మదుఃఖదోషః, మృత్యుదుఃఖదోషః, జరాదుఃఖదోషః, వ్యాధిదుఃఖదోషః ఇతి పృథక్ సమస్తానాం దుఃఖభావేన దోషత్వదర్శనాత్ జన్మాదిషు వైరాగ్యముపజాయతే, తతః ఆధ్యాత్మజ్ఞానే అధికారః, న అన్యథా। తదేతత్ జ్ఞానముచ్యతే।
ఆచార్య శంకరుల ఈ భాష్యము భగవద్గీతలో చెప్పబడిన జ్ఞానలక్షణాలలో ఒకటైన "జన్మమృత్యుజరావ్యాధిదుఃఖదోషానుదర్శనమ్" అనే పదబంధాన్ని వివరిస్తుంది. ఇది కేవలం తాత్త్విక అవగాహన మాత్రమే కాదు, సంసారం నుండి విముక్తి పొందడానికి అవసరమైన వైరాగ్యాన్ని పెంపొందించే ఒక ముఖ్యమైన మానసిక అభ్యాసమని శంకరులు స్పష్టం చేస్తున్నారు.
శ్రీ శంకరుల భాష్యంలోని ముఖ్యాంశాలు:
• జన్మలో దుఃఖ-దోష దర్శనం: పుట్టుకలో ఉన్న దోషాన్ని నిరంతరం ఆలోచించాలి. అనగా, గర్భవాసంలో ఉండటంలోని క్లేశం, యోని ద్వారం నుండి బయటకు రావడంలో ఉండే బాధ మొదలైనవాటిని గుర్తుంచుకోవాలి. ఈ ప్రక్రియలన్నీ దుఃఖమయమైనవి, దోషభూయిష్టమైనవి అని గ్రహించాలి.
• మృత్యువు, జర మరియు వ్యాధిలో దుఃఖ-దోష దర్శనం: అదే విధంగా మరణ సమయంలో కలిగే బాధలను, ముసలితనంలో (జరా) ప్రజ్ఞ, శక్తి, తేజస్సు నశించడం మరియు ఇతరుల నుండి అవమానాలు ఎదుర్కోవడం వంటి దుఃఖాలను, తలనొప్పి వంటి వివిధ వ్యాధుల వల్ల కలిగే శారీరక, మానసిక బాధలను దోషాలుగా చూడాలి.
• దుఃఖమే దోషము: శంకరులు మరో కోణంలో వివరిస్తూ, జన్మ, మృత్యువు, జర, వ్యాధులు కేవలం దుఃఖానికి కారణాలు మాత్రమే కావు, అవి స్వతహాగానే దుఃఖ స్వరూపమైన దోషాలు అని నొక్కిచెప్పారు. 'జన్మమే ఒక దుఃఖం, జన్మమే ఒక దోషం' అని ఈ విధంగా ప్రతి దానిలోనూ స్వాభావికమైన దుఃఖాన్ని మరియు దోషాన్ని చూడటమే అనుదర్శనం.
• వైరాగ్యానికి హేతువు: ఈ విధంగా జన్మాదులలోని దుఃఖాన్ని మరియు దోషాన్ని నిరంతరంగా మననం చేయడం వల్ల, వాటి పట్ల, తద్వారా దేహేంద్రియ సంఘాతం పట్ల, సంసారం పట్ల ఒక సహజమైన వైరాగ్యం (అనాసక్తి) కలుగుతుంది. ఈ వైరాగ్యమే ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని పొందేందుకు అవసరమైన ముఖ్యమైన యోగ్యత (అధికారము).
• ఇదే జ్ఞానము: ఈ రకమైన అనుదర్శనం లేకుండా, కేవలం శాస్త్ర పాండిత్యం ద్వారా ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానంలో అధికారం లభించదు. అందుకే భగవానుడు ఈ వైరాగ్య జనకమైన అనుదర్శనాన్నే జ్ఞానము అని పిలుస్తున్నాడు.
శ్రీ సచ్చిదానందేంద్ర సరస్వతీ స్వాములవారు స్పష్టం చేసినట్లు, ఈ ప్రక్రియ అధ్యారోప-అపవాద పద్ధతిలో అంతర్భాగం. దేహమే నేను, దేహధర్మాలే నావి అనే అధ్యాస లేదా అధ్యారోపాన్ని తొలగించడానికి ఈ దుఃఖ-దోషానుదర్శనం ఒక శక్తివంతమైన సాధనం. దేహం మరియు దాని అవస్థలు దుఃఖమయమైనవని, అనిత్యమైనవని నిశ్చయించుకున్నప్పుడు, వాటిపై ఉన్న తాదాత్మ్యం తొలగిపోయి, వాటికి విలక్షణమైన, నిత్య-శుద్ధ-బుద్ధ-ముక్త స్వరూపమైన ఆత్మయందు నిష్ఠ కుదురుతుంది.