2026-07-10
శరీరమే రథం
కఠోపనిషత్తులోని మొదటి అధ్యాయము, మూడవ వల్లిలోని మూడవ మంత్రము ఈ రథ కల్పనను వివరిస్తుంది. ఈ మంత్రము ద్వారా జీవాత్మకు, శరీరానికి మరియు ఇంద్రియాలకు గల సంబంధాన్ని ఒక రథము మరియు దాని భాగాలతో పోల్చి శంకరాచార్యులు అద్భుతంగా వివరించారు.
ఆత్మానం రథినం విద్ధి శరీరం రథమేవ తు |
బుద్ధిం తు సారథిం విద్ధి మనః ప్రగ్రహమేవ చ ||
— కఠోపనిషత్తు 1.3.3
శ్రీ శంకరాచార్య భాష్యము
తత్ర యోఽయం సంసారీ ధర్మాధర్మలక్షణసాధనసాధ్యసమ్బంధీ, తమ్ ఆత్మానం రథినం రథస్వామినం విద్ధి జానీహి, యస్యేదం శరీరం రథః | శరీరం తు రథమేవ విద్ధి, రథవత్ పరాధీనప్రవృత్తిత్వాత్ | బుద్ధిం తు నిశ్చయాత్మికాం సారథిం విద్ధి, సారథికర్మప్రధానత్వాత్ శరీరస్య | మనః సంకల్పవికల్పాత్మకం ప్రగ్రహం రశ్మీన్ విద్ధి, మనసా హి గృహీతాని శ్రోత్రాదీని ప్రవర్తన్తే రశ్మిభిరివ వాజినః ||
దీని తరువాతి మంత్రము (1.3.4) కూడా ఈ రూపకాన్ని పూర్తి చేస్తుంది:
ఇంద్రియాణి హయాన్ ఆహుః విషయాంస్తేషు గోచరాన్ |
ఆత్మేంద్రియమనోయుక్తం భోక్తేత్యాహుర్మనీషిణః ||
భాష్యము: ఇంద్రియాణి చక్షురాదీని హయాన్ అశ్వాన్ ఆహుః రథకల్పనాకుశలాః | విషయాన్ శబ్దాదీన్ తేషు ఇంద్రియహయేషు గోచరాన్ మార్గాన్ ఆహుః | ఆత్మేంద్రియమనోయుక్తం శరీరేంద్రియమనోభిః సంయుక్తం ఆత్మానం భోక్తేత్యాహుః కథయన్తి మనీషిణః వివేకినః ||
భాష్య వివరణ
శ్రీ శంకరాచార్యుల వారు ఈ మంత్రాన్ని వివరిస్తూ, మోక్ష మార్గంలో ప్రయాణించే సాధకుడికి తన స్వరూప జ్ఞానము కలగడానికి ఈ రథ కల్పన అత్యంత ఆవశ్యకమని పేర్కొన్నారు. దీనిలోని ముఖ్య అంశాలు:
• ఆత్మ (రథి): ఈ దేహమనే రథానికి యజమాని ఆత్మ. సంసారంలో కర్తృత్వ, భోక్తృత్వములను ఆరోపించుకున్న జీవుడే ఇక్కడ రథి. యజమాని లేని రథము ఏ విధంగా గమ్యాన్ని చేరలేదో, ఆత్మ లేని దేహము కూడా నిశ్చేతనము.
• శరీరము (రథము): ఈ భౌతిక దేహమే రథము. రథము ఏ విధంగా యజమాని యొక్క ప్రయోజనం కోసం నిర్మించబడిందో, ఈ శరీరము కూడా ఆత్మ యొక్క భోగము మరియు మోక్షము కొరకు సాధనముగా ఉంది.
• బుద్ధి (సారథి): నిశ్చయాత్మికమైన బుద్ధియే సారథి. రథాన్ని నడిపించే బాధ్యత సారథిదే. అదేవిధంగా, జీవిత ప్రయాణంలో వివేకంతో కూడిన బుద్ధియే దేహాన్ని సరైన మార్గంలో నడిపిస్తుంది.
• మనస్సు (పగ్గములు): సంకల్ప వికల్ప స్వభావం కలిగిన మనస్సు గుర్రాలను నియంత్రించే పగ్గాల వంటిది. పగ్గాలు సారథి చేతిలో ఉంటేనే గుర్రాలు అదుపులో ఉంటాయి. అలాగే మనస్సు బుద్ధికి లోబడి ఉండాలి.
• ఇంద్రియములు (గుర్రములు): కళ్లు, చెవులు మొదలైన ఇంద్రియాలే గుర్రాలు. ఇవి అత్యంత వేగంగా విషయములు అనే మార్గాలలో పరిగెడుతుంటాయి.
శ్రీ సచ్చిదానందేంద్ర సరస్వతీ స్వామివారి దృక్పథం ప్రకారం, ఈ రథ కల్పన అనేది ఒక అధ్యారోప ప్రక్రియ. అంటే, వాస్తవానికి ఆత్మకు ఎటువంటి ప్రయాణము గానీ, కర్తృత్వము గానీ లేదు. కానీ, సాధకుడు తనను తాను దేహేంద్రియాలతో గుర్తిస్తున్నాడు కాబట్టి, ఆ తప్పును తొలగించడానికి శ్రుతి ఈ రూపకాన్ని ఉపదేశించింది. మనస్సును బుద్ధిలో, బుద్ధిని ఆత్మలో లయం చేయడమే ఈ ఉపదేశం యొక్క పరమార్థం. దీనినే స్వామివారు అవస్థాత్రయ ప్రక్రియ ద్వారా వివరిస్తూ, జాగ్రత్ మరియు స్వప్న అవస్థలలో మాత్రమే ఈ రథ కల్పన ఉంటుందని, సుషుప్తిలో ఆత్మ తన నిర్గుణ స్వరూపంలోనే ఉంటుందని స్పష్టం చేస్తారు.
ఈ మంత్రాన్ని పోలిన తెలుగు పద్యం:
ఈ అద్భుతమైన పద్యం బమ్మెర పోతన రచించిన 'శ్రీమదాంధ్ర భాగవతం' లోని 7వ స్కంధంలో ఉన్నది. నారద మహర్షి ధర్మరాజుకు వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు మరియు ఆత్మజ్ఞానం గురించి బోధిస్తూ, వేదాంతంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన 'రథ కల్పన' (దేహాన్ని రథంతో పోల్చే విధానం) గురించి ఈ పద్యంలో ఎంతో అద్భుతంగా వివరించారు. కఠోపనిషత్తులోని "ఆత్మానం రథినం విద్ధి.." అనే మంత్రానికి ఇది అచ్చమైన తెలుగు రూపం.
ఆ పూర్తి పద్యం మరియు దాని వివరణ ఇక్కడ ఇస్తున్నాను:
పూర్తి పద్యం:
సీ. రథము మే నెల్ల, సారథి బుద్ధి, యింద్రియ గణము గుఱ్ఱములు, పగ్గములు మనము ప్రాణాది దశవిధ పవనంబు లిరుసు, ధ ర్మాధర్మగతులు రథాంగకములు బహుళతరంబైన బంధంబు చిత్తంబు, శబ్దాదికములు సంచార భూము లభిమాన సంయుతుం డయిన జీవుఁడు రథి, ఘనతర ప్రణవంబు కార్ముకంబు
తే. శుద్ధజీవుండు బాణంబు, శుభదమైన బ్రహ్మ మంచిత లక్ష్యంబు, పరులు రాగ భయ మద ద్వేష శోక లోభ ప్రమోహ మాన మత్సర ముఖములు మానవేంద్ర!
వివరణ (తాత్పర్యం):
మానవేంద్రా! (ఓ ధర్మరాజా!) ధర్మతత్త్వాన్ని ఇలా తెలుసుకో. ఈ మన శరీరమే ఒక రథం, దానికి సంబంధించిన పూర్తి వేదాంత రూపకం ఇలా ఉంటుంది:
• రథము మే నెల్ల: ఈ శరీరమంతా ఒక రథం.
• సారథి బుద్ధి: ఈ రథాన్ని సరైన మార్గంలో నడిపే డ్రైవర్ (సారథి) మన 'బుద్ధి'.
• ఇంద్రియ గణము గుఱ్ఱములు: మన జ్ఞానేంద్రియాలు, కర్మేంద్రియాలే ఆ రథాన్ని లాగే 'గుర్రాలు'.
• పగ్గములు మనము: ఆ గుర్రాలను దారితప్పకుండా నియంత్రించే కళ్ళెము (పగ్గాలు) మన 'మనస్సు'. (మనస్సును అదుపులో ఉంచుకుంటేనే ఇంద్రియాలు అనే గుర్రాలు దారితప్పకుండా ఉంటాయి).
• ప్రాణాది దశవిధ పవనంబు లిరుసు: దేహంలో తిరిగే ప్రాణ, అపాన, వ్యాన తదితర పది రకాల వాయువులే ఆ రథానికి 'ఇరుసు' (Axle).
• ధర్మాధర్మగతులు రథాంగకములు: మనం ఆచరించే ధర్మం, అధర్మం అనే రెండు మార్గాలే ఈ రథం యొక్క రెండు 'చక్రాలు'.
• బహుళతరంబైన బంధంబు చిత్తంబు: ఈ రథాన్ని విడిపోకుండా దృఢంగా కట్టి ఉంచే తాడు లేదా బంధమే మన 'చిత్తము'.
• శబ్దాదికములు సంచార భూములు: శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాలు అనే ఐదు ప్రాపంచిక విషయాలే ఆ రథం సంచరించే (ప్రయాణించే) మార్గాలు.
• అభిమాన సంయుతుండయిన జీవుఁడు రథి: ఈ దేహమే 'నేను' అనే అభిమానం (అహంకారం) కలిగిన జీవుడే ఈ రథంలో ప్రయాణించే ప్రయాణికుడు (రథికుడు / యజమాని).
• ఘనతర ప్రణవంబు కార్ముకంబు: గొప్పదైన ఓంకారమే (ప్రణవ నాదమే) రథికుడి చేతిలోని 'ధనుస్సు'.
• శుద్ధజీవుండు బాణంబు: ఆ ఓంకారం అనే ధనుస్సుకు సంధించబడిన వాడియైన 'బాణం' శుద్ధమైన జీవుడే (ఆత్మయే).
• బ్రహ్మ మంచిత లక్ష్యంబు: ఆ బాణంతో కొట్టాల్సిన అత్యున్నతమైన లక్ష్యం శుభాన్నిచ్చే 'పరబ్రహ్మమే' (భగవంతుడే).
• పరులు: మరి ఈ ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణంలో అడ్డుపడే శత్రువులు (పరులు) ఎవరు?
• రాగ భయ మద ద్వేష... : కామ, క్రోధ, లోభ, మోహ, మద, మాత్సర్యాలు అనే అరిషడ్వర్గాలు; అలాగే రాగము, భయము, శోకము మొదలైన మానసిక వికారాలే జీవుడికి ఎదురయ్యే బద్ధ శత్రువులు.
ఆంతర్యం: మానవుడు తన లక్ష్యమైన మోక్షాన్ని చేరాలంటే, ఇంద్రియాలు అనే గుర్రాలను మనస్సు అనే పగ్గాలతో గట్టిగా పట్టి, బుద్ధి అనే సారథి ద్వారా సరైన మార్గంలో ఈ దేహమనే రథాన్ని నడపాలి. అరిషడ్వర్గాలు అనే శత్రువులను జయించి, ఓంకారోపాసన ద్వారా బ్రహ్మాన్ని (దేవుడిని) చేరడమే మానవ జీవిత పరమార్థం అని ఈ పద్యం అద్భుతంగా వివరిస్తోంది.
ಶರೀರವೇ ರಥ
ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನ ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ, ಮೂರನೇ ವಲ್ಲಿಯ ಮೂರನೇ ಮಂತ್ರವು ಈ ರಥ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಮಂತ್ರದ ಮೂಲಕ ಜೀವಾತ್ಮ, ಶರೀರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಂದು ರಥ ಮತ್ತು ಅದರ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಆತ್ಮಾನಂ ರಥಿನಂ ವಿದ್ಧಿ
ಶರೀರಂ ರಥಮೇವ ತು |
ಬುದ್ಧಿಂ ತು ಸಾರಥಿಂ ವಿದ್ಧಿ
ಮನಃ ಪ್ರಗ್ರಹಮೇವ ಚ ||
— ಕಠೋಪನಿಷತ್ತು 1.3.3
ಶ್ರೀ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ಭಾಷ್ಯ:
ತತ್ರ ಯೋಽಯಂ ಸಂಸಾರೀ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಲಕ್ಷಣಸಾಧನಸಾಧ್ಯಸಮ್ಬಂಧೀ, ತಮ್ ಆತ್ಮಾನಂ ರಥಿನಂ ರಥಸ್ವಾಮಿನಂ ವಿದ್ಧಿ ಜಾನೀಹಿ, ಯಸ್ಯೇದಂ ಶರೀರಂ ರಥಃ | ಶರೀರಂ ತು ರಥಮೇವ ವಿದ್ಧಿ, ರಥವತ್ ಪರಾಧೀನಪ್ರವೃತ್ತಿತ್ವಾತ್ | ಬುದ್ಧಿಂ ತು ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾಂ ಸಾರಥಿಂ ವಿದ್ಧಿ, ಸಾರಥಿಕರ್ಮಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ಶರೀರಸ್ಯ | ಮನಃ ಸಂಕಲ್ಪವಿಕಲ್ಪಾತ್ಮಕಂ ಪ್ರಗ್ರಹಂ ರಶ್ಮೀನ್ ವಿದ್ಧಿ, ಮನಸಾ ಹಿ ಗೃಹೀತಾನಿ ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ರಶ್ಮಿಭಿರಿವ ವಾಜಿನಃ ||
ಇದರ ಮುಂದಿನ ಮಂತ್ರವು (1.3.4) ಕೂಡ ಈ ರೂಪಕವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ:
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಹಯಾನ್ ಆಹುಃ
ವಿಷಯಾಂಸ್ತೇಷು ಗೋಚರಾನ್ |
ಆತ್ಮೇಂದ್ರಿಯಮನೋಯುಕ್ತಂ
ಭೋಕ್ತೇತ್ಯಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ||
ಭಾಷ್ಯ: ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ ಹಯಾನ್ ಅಶ್ವಾನ್ ಆಹುಃ ರಥಕಲ್ಪನಾಕುಶಲಾಃ | ವಿಷಯಾನ್ ಶಬ್ದಾದೀನ್ ತೇಷು ಇಂದ್ರಿಯಹಯೇಷು ಗೋಚರಾನ್ ಮಾರ್ಗಾನ್ ಆಹುಃ | ಆತ್ಮೇಂದ್ರಿಯಮನೋಯುಕ್ತಂ ಶರೀರೇಂದ್ರಿಯಮನೋಭಿಃ ಸಂಯುಕ್ತಂ ಆತ್ಮಾನಂ ಭೋಕ್ತೇತ್ಯಾಹುಃ ಕಥಯನ್ತಿ ಮನೀಷಿಣಃ ವಿವೇಕಿನಃ ||
ಭಾಷ್ಯ ವಿವರಣೆ:
ಶ್ರೀ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ, ಮೋಕ್ಷ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಜ್ಞಾನವು ಉಂಟಾಗಲು ಈ ರಥ ಕಲ್ಪನೆ ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳು:
ಆತ್ಮ (ರಥಿಕ): ಈ ದೇಹವೆಂಬ ರಥಕ್ಕೆ ಯಜಮಾನ ಆತ್ಮ. ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ, ಭೋಕ್ತೃತ್ವಗಳನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಜೀವಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ರಥಿಕ. ಯಜಮಾನನಿಲ್ಲದ ರಥವು ಹೇಗೆ ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪಲಾರದೋ, ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದ ದೇಹವು ಕೂಡ ನಿಶ್ಚೇತನ.
ಶರೀರ (ರಥ): ಈ ಭೌತಿಕ ದೇಹವೇ ರಥ. ರಥವು ಹೇಗೆ ಯಜಮಾನನ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಈ ಶರೀರವು ಕೂಡ ಆತ್ಮದ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ.
ಬುದ್ಧಿ (ಸಾರಥಿ): ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಕವಾದ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಸಾರಥಿ. ರಥವನ್ನು ನಡೆಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಸಾರಥಿಯದು. ಅದೇ ರೀತಿ, ಜೀವನದ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕಯುಕ್ತವಾದ ಬುದ್ಧಿಯೇ ದೇಹವನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುತ್ತದೆ.
ಮನಸ್ಸು (ಲಗಾಮು / ಹಗ್ಗ): ಸಂಕಲ್ಪ ವಿಕಲ್ಪ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮನಸ್ಸು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಲಗಾಮಿನಂತಿದೆ. ಲಗಾಮು ಸಾರಥಿಯ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಕುದುರೆಗಳು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಗೆ ಅಧೀನವಾಗಿರಬೇಕು.
ಇಂದ್ರಿಯಗಳು (ಕುದುರೆಗಳು): ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ ಮೊದಲಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ಕುದುರೆಗಳು. ಇವು ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳೆಂಬ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ.
ಶ್ರೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದೇಂದ್ರ ಸರಸ್ವತೀ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ರಥ ಕಲ್ಪನೆಯು ಒಂದು ಅಧ್ಯಾರೋಪ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯಾಣವಾಗಲೀ, ಕರ್ತೃತ್ವವಾಗಲೀ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಸಾಧಕನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ದೇಹೇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆ ತಪ್ಪನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಶ್ರುತಿಯು ಈ ರೂಪಕವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಲಯ ಮಾಡುವುದೇ ಈ ಉಪದೇಶದ ಪರಮಾರ್ಥ. ಇದನ್ನೇ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಅವಸ್ಥಾತ್ರಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ, ಜಾಗ್ರತ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಈ ರಥ ಕಲ್ಪನೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನು ತನ್ನ ನಿರ್ಗುಣ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಹೋಲುವ ತೆಲುಗು ಪದ್ಯ:
ಈ ಅದ್ಭುತವಾದ ಪದ್ಯವು ಬಮ್ಮೆರ ಪೋತನರು ರಚಿಸಿದ 'ಶ್ರೀಮದಾಂಧ್ರ ಭಾಗವತಂ'ನ 7ನೇ ಸ್ಕಂಧದಲ್ಲಿದೆ. ನಾರದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾ, ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ 'ರಥ ಕಲ್ಪನೆ' (ದೇಹವನ್ನು ರಥಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುವ ವಿಧಾನ) ಬಗ್ಗೆ ಈ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನ "ಆತ್ಮಾನಂ ರಥಿನಂ ವಿದ್ಧಿ.." ಎಂಬ ಮಂತ್ರಕ್ಕೆ ಇದು ಅಚ್ಚ ತೆಲುಗಿನ ರೂಪವಾಗಿದೆ.
ಪೂರ್ಣ ಪದ್ಯ:
ಸೀ. ರಥಮು ಮೇ ನೆಲ್ಲ, ಸಾರಥಿ ಬುದ್ಧಿ, ಯಿಂದ್ರಿಯ ಗಣಮು ಗುಱ್ಱಮುಲು, ಪಗ್ಗಮುಲು ಮನಮು ಪ್ರಾಣಾದಿ ದಶವಿಧ ಪವನಂಬು ಲಿರುಸು, ಧ ರ್ಮಾಧರ್ಮಗತುಲು ರಥಾಂಗಕಮುಲು ಬಹುಳತರಂಬೈನ ಬಂಧಂಬು ಚಿತ್ತಂಬು, ಶಬ್ದಾದಿಕಮುಲು ಸಂಚಾರ ಭೂಮು ಲಭಿಮಾನ ಸಂಯುತುಂ ಡಯಿನ ಜೀವುఁಡು ರಥಿ, ಘನತರ ಪ್ರಣವಂಬು ಕಾರ್ಮುಕಂಬು
ತೇ. ಶುದ್ಧಜೀವುಂಡು ಬಾಣಂಬು, ಶುಭದಮೈನ ಬ್ರಹ್ಮ ಮಂಚಿತ ಲಕ್ಷ್ಯಂಬು, ಪರುಲು ರಾಗ ಭಯ ಮದ ದ್ವೇಷ ಶೋಕ ಲೋಭ ಪ್ರಮೋಹ ಮಾನ ಮತ್ಸರ ಮುಖಮುಲು ಮಾನವೇಂದ್ರ!
ವಿವರಣೆ (ತಾತ್ಪರ್ಯ):
ಮಾನವೇಂದ್ರನೇ! (ಓ ಧರ್ಮರಾಜನೇ!) ಧರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೋ. ನಮ್ಮ ಈ ಶರೀರವೇ ಒಂದು ರಥ, ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದಾಂತ ರೂಪಕ ಹೀಗಿದೆ:
ರಥಮು ಮೇ ನೆಲ್ಲ: ಈ ಶರೀರವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದು ರಥ.
ಸಾರಥಿ ಬುದ್ಧಿ: ಈ ರಥವನ್ನು ಸರಿಯಾದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುವ ಚಾಲಕ (ಸಾರಥಿ) ನಮ್ಮ 'ಬುದ್ಧಿ'.
ಇಂದ್ರಿಯ ಗಣಮು ಗುಱ್ಱಮುಲು: ನಮ್ಮ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ಆ ರಥವನ್ನು ಎಳೆಯುವ 'ಕುದುರೆಗಳು'.
ಪಗ್ಗಮುಲು ಮನಮು: ಆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ದಾರಿತಪ್ಪದಂತೆ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಲಗಾಮು ನಮ್ಮ 'ಮನಸ್ಸು'. (ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಮಾತ್ರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಂಬ ಕುದುರೆಗಳು ದಾರಿತಪ್ಪದೆ ಇರುತ್ತವೆ).
ಪ್ರಾಣಾದಿ ದಶವಿಧ ಪವನಂಬು ಲಿರುಸು: ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ ಮುಂತಾದ ಹತ್ತು ಬಗೆಯ ವಾಯುಗಳೇ ಈ ರಥಕ್ಕೆ 'ಅಚ್ಚು' (Axle).
ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗತುಲು ರಥಾಂಗಕಮುಲು: ನಾವು ಆಚರಿಸುವ ಧರ್ಮ, ಅಧರ್ಮ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳೇ ಈ ರಥದ ಎರಡು 'ಚಕ್ರಗಳು'.
ಬಹುಳತರಂಬೈನ ಬಂಧಂಬು ಚಿತ್ತಂಬು: ಈ ರಥವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಹೋಗದಂತೆ ದೃಢವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಡುವ ಹಗ್ಗ ಅಥವಾ ಬಂಧವೇ ನಮ್ಮ 'ಚಿತ್ತ'.
ಶಬ್ದಾದಿಕಮುಲು ಸಂಚಾರ ಭೂಮುಲು: ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ ಎಂಬ ಐದು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಿಷಯಗಳೇ ಆ ರಥವು ಸಂಚರಿಸುವ (ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ) ಮಾರ್ಗಗಳು.
ಅಭಿಮಾನ ಸಂಯುತುಂಡಯಿನ ಜೀವುఁಡು ರಥಿ: ಈ ದೇಹವೇ 'ನಾನು' ಎಂಬ ಅಭಿಮಾನ (ಅಹಂಕಾರ) ಹೊಂದಿರುವ ಜೀವಿಯೇ ಈ ರಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವ ಪ್ರಯಾಣಿಕ (ರಥಿಕ / ಮಾಲೀಕ).
ಘನತರ ಪ್ರಣವಂಬು ಕಾರ್ಮುಕಂಬು: ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಓಂಕಾರವೇ (ಪ್ರಣವ ನಾದವೇ) ರಥಿಕನ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ 'ಬಿಲ್ಲು'.
ಶುದ್ಧಜೀವುಂಡು ಬಾಣಂಬು: ಆ ಓಂಕಾರವೆಂಬ ಬಿಲ್ಲುಗೆ ಹೂಡಿದ ಹರಿತವಾದ 'ಬಾಣ'ವೇ ಶುದ್ಧವಾದ ಜೀವಿ (ಆತ್ಮ).
ಬ್ರಹ್ಮ ಮಂಚಿತ ಲಕ್ಷ್ಯಂಬು: ಆ ಬಾಣದಿಂದ ಹೊಡೆಯಬೇಕಾದ ಅತ್ಯುನ್ನತವಾದ ಗುರಿಯೇ ಶುಭವನ್ನು ನೀಡುವ 'ಪರಬ್ರಹ್ಮ' (ದೇವರು).
ಪರುಲು: ಮತ್ತೇ ಈ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ಶತ್ರುಗಳು (ಪರರು) ಯಾರು?
ರಾಗ ಭಯ ಮದ ದ್ವೇಷ... : ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ, ಮದ, ಮಾತ್ಸರ್ಯ ಎಂಬ ಅರಿಷಡ್ವರ್ಗಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಗ, ಭಯ, ಶೋಕ ಮುಂತಾದ ಮಾನಸಿಕ ವಿಕಾರಗಳೇ ಜೀವಿಗೆ ಎದುರಾಗುವ ಬದ್ಧ ಶತ್ರುಗಳು.
ಆಂತರ್ಯ (ತಾತ್ಪರ್ಯ): ಮಾನವನು ತನ್ನ ಗುರಿಯಾದ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಸೇರಬೇಕಾದರೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಂಬ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸೆಂಬ ಲಗಾಮಿನಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದು, ಬುದ್ಧಿಯೆಂಬ ಸಾರಥಿಯ ಮೂಲಕ ಸರಿಯಾದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ದೇಹವೆಂಬ ರಥವನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು. ಅರಿಷಡ್ವರ್ಗಗಳೆಂಬ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಓಂಕಾರೋಪಾಸನೆಯ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು (ದೇವರನ್ನು) ಸೇರುವುದೇ ಮಾನವ ಜನ್ಮದ ಪರಮಾರ್ಥ ಎಂದು ಈ ಪದ್ಯವು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಿದೆ.