వేదాంత వాక్యము

Telugu

శాంకర వేదాంత సారం - మూడవ అధ్యాయం: వేదాంత వాక్యము

శ్రీ సచ్చిదానందేంద్ర సరస్వతీ స్వామివారు రచించిన "శాంకరవేదాంతసార" గ్రంథంలోని మూడవ అధ్యాయం "వేదాంత వాక్యము" గురించి వివరిస్తుంది. ఈ అధ్యాయంలో శ్రీ శంకరుల ప్రస్థానత్రయ భాష్యాల ఆధారంగా, బ్రహ్మజ్ఞాన సాధనకు శ్రుతి (వేదం/ఉపనిషత్తులు) లేదా వేదాంత వాక్యాలే ఎలా అంతిమ ప్రమాణమవుతాయో, అవి ఆత్మ స్వరూపాన్ని ఎలా బోధిస్తాయో వివరించబడింది.

దీనిలోని ముఖ్యాంశాలు మరియు సంబంధిత ప్రమాణ వాక్యాల వివరణ కింద పొందుపరచబడింది:

1. బ్రహ్మజ్ఞానానికి వేదాంత వాక్యాలే ఏకైక ప్రమాణం

శాంకర అద్వైతంలో బ్రహ్మము (పరమాత్మ) అనేది ప్రత్యక్ష, అనుమానాది లౌకిక ప్రమాణాలకు అందే వస్తువు కాదు. అది ఇంద్రియాలకు గోచరించే రూపాదులు లేనిది. కాబట్టి బ్రహ్మను తెలుసుకోవడానికి కేవలం వేదాంత (ఉపనిషత్) వాక్యాల అర్థవిచారణ (శ్రవణ, మనన, నిదిధ్యాసనలు) మాత్రమే ఏకైక మార్గం. తర్కం లేదా ఊహల ద్వారా బ్రహ్మ సాక్షాత్కారం కలగదు.

• ప్రమాణ వాక్యం: "వాక్యార్థవిచారణాధ్యవసాననివృత్తా హి బ్రహ్మావగతిః, న అనుమానాది ప్రమాణాంతరనిర్వృత్తా ||" (సూత్ర భాష్యం 1-1-2-17)

• అర్థం: బ్రహ్మ సాక్షాత్కారం అనేది వేదాంత వాక్యాల అర్థాన్ని విచారించి నిశ్చయించుకోవడం ద్వారానే కలుగుతుంది. అనుమానం మొదలైన ఇతర ప్రమాణాల ద్వారా అది సిద్ధించదు.

2. సిద్ధవస్తువును (పరమాత్మను) బోధించే వేదాంతం

మీమాంసకులు వేదమంటే కేవలం కర్మలను (చేయవలసిన పనులను) విధించేదే అని భావిస్తారు. కేవలం ఒక వస్తువు "ఉన్నది" అని చెప్పే సిద్ధవస్తు బోధక వాక్యాలకు ప్రయోజనం లేదని వారి వాదన. కానీ వేదాంత వాక్యాలు ఏ కర్మకూ అంగంగా (తోడుగా) కాకుండా, స్వతంత్రంగా ఎప్పటికీ నిత్యమై ఉన్న 'పరమాత్మ'ను బోధిస్తాయి. ఆ జ్ఞానం కలగగానే సమస్త క్లేశాలు నశించి మోక్షం సిద్ధిస్తుంది.

• ప్రమాణ వాక్యం: "హేయోపాదేయశూన్యబ్రహ్మాత్మతావగమాదేవ సర్వక్లేశప్రహాణాత్ పురుషార్థసిద్ధేః ||" (సూత్ర భాష్యం 1-1-4-54)

• అర్థం: బ్రహ్మము వదిలిపెట్టదగినది (హేయము) గానీ, స్వీకరించదగినది (ఉపాదేయము) గానీ కానందున దాన్ని ఉపదేశించడం వ్యర్థం కాదు. అట్టి బ్రహ్మమే తన ఆత్మ అని తెలుసుకోవడం వల్లనే సమస్త క్లేశాలు నశించి పరమ పురుషార్థమైన మోక్షం సిద్ధిస్తుంది.

3. విధి వాక్యాలు ఉపాసన కోసం కావు, తత్త్వాభిముఖం చేయడానికే

ఉపనిషత్తులలో "ఆత్మా వా అరే ద్రష్టవ్యః శ్రోతవ్యో మంతవ్యో నిదిధ్యాసితవ్యః" (ఆత్మను చూడాలి, వినాలి, మననం చేయాలి, ధ్యానించాలి) అనే వాక్యాలు ఉన్నాయి. ఇవి కొత్తగా ఒక కర్మను (ఉపాసనను) విధించడం లేదని శంకరుల సిద్ధాంతం. బహిర్ముఖుడై ప్రాపంచిక సుఖాల వెంట పడే మానవుడిని, అటునుండి మళ్ళించి తన అంతరాత్మ వైపునకు (ప్రత్యగాత్మ వైపునకు) త్రిప్పడానికే ఈ వాక్యాలు ఉపయోగిస్తాయి.

• ప్రమాణ వాక్యం: "కిమర్థాని తర్హి 'ఆత్మా వా అరే ద్రష్టవ్యః శ్రోతవ్యః' ఇత్యాదీని విధిచ్ఛాయాని వచనాని? స్వాభావికప్రవృత్తివిషయవిముఖీకరణార్థాని ఇతి బ్రూమః |" (సూత్ర భాష్యం 1-1-4-21)

• అర్థం: అలాగైతే "ఓ మైత్రేయీ! ఆత్మను చూడాలి, వినాలి" మొదలైన విధి లాంటి వాక్యాలు ఎందుకున్నాయి? అవి సహజంగా ప్రాపంచిక విషయాల వైపు పరుగెత్తే ప్రవృత్తి నుండి మనిషిని విముఖుని చేయడం కోసమే అని మేము చెబుతున్నాము.

4. నిషేధ ముఖంగా (నేతి నేతి) బ్రహ్మ బోధన

బ్రహ్మమును ఫలానా వస్తువు, ఫలానా ఆకారం అని లోకంలోని వస్తువులను చూపించినట్లు (ఉదా: ఇది ఆవు, ఇది నలుపు) చూపించడం సాధ్యం కాదు. ఎందుకంటే బ్రహ్మమునకు జాతి, గుణం, క్రియ వంటివి ఏవీ లేవు. అందువల్ల ఉపనిషత్తులు "నేతి నేతి" (ఇది కాదు, ఇది కాదు) అని సమస్త ప్రాపంచిక నామరూపాలను, ఉపాధులను నిషేధించడం ద్వారానే ఆ పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని బోధిస్తాయి.

• ప్రమాణ వాక్యం: "అతఏవ న నిర్దేష్టుం శక్యతే 'ఇదం తత్' ఇతి గౌరసౌ... యథా లోకే నిర్దిశ్యతే తథా అధ్యారోపితనామరూపకర్మద్వారేణ బ్రహ్మ నిర్దిశ్యతే 'విజ్ఞానమానందం బ్రహ్మ', 'బ్రహ్మ', 'ఆత్మా' ఇత్యేవమాదిశబ్దైః ||" (బృహదారణ్యక భాష్యం 2-3-6-249)

• అర్థం: బ్రహ్మమును లోకంలో 'ఇది ఆవు, ఇది నల్లనిది' అని ఎలా నిర్దేశిస్తామో అలా నిర్దేశించడం సాధ్యం కాదు. అందువల్ల అధ్యారోపితమైన నామరూపకర్మల ద్వారా "విజ్ఞానమానందం బ్రహ్మ", "ఆత్మ" మొదలైన పదాలతో బ్రహ్మమును బోధిస్తున్నారు.

5. లక్షణ వాక్యాల ద్వారా బ్రహ్మ స్వరూపం

"సత్యం జ్ఞానమనంతం బ్రహ్మ" వంటి వాక్యాలు బ్రహ్మ యొక్క లక్షణాన్ని తెలుపుతాయి. ఇక్కడ సత్యం, జ్ఞానం, అనంతం అనేవి విశేషణాలుగా బ్రహ్మను ఇతర (అసత్య, జడ, పరిమిత) వస్తువుల నుండి వేరు చేస్తాయి. ఇవన్నీ ఒకే బ్రహ్మ వస్తువును నిర్దేశిస్తాయి (సామానాధికరణ్యం).

• ప్రమాణ వాక్యం: "సత్యాదిశబ్దా న పరస్పరం సంబధ్యన్తే | పరార్థత్వాత్ | విశేష్యార్థా హి తే | అతః ఏకైకో విశేషణశబ్దః పరస్పరం నిరపేక్షః బ్రహ్మశబ్దేన సంబధ్యతే..." (తైత్తిరీయ భాష్యం 2-1-92)

• అర్థం: సత్యం మొదలైన శబ్దాలు ఒకదానితో ఒకటి సంబంధం కలిగి ఉండవు. అవన్నీ విశేష్యమైన బ్రహ్మను తెలియజేయడానికే ఉన్నాయి. కావున ప్రతి విశేషణ శబ్దం ఒకదానితో ఒకటి సంబంధం లేకుండా విడిగా బ్రహ్మ శబ్దంతోనే కలుస్తుంది.

6. వేదాంత జ్ఞానము (అంత్య ప్రమాణం)

కర్మకాండ వల్ల కలిగే జ్ఞానం ఒక పని (కర్మ) చేయడానికి ప్రేరేపిస్తుంది. కానీ జ్ఞానకాండ (వేదాంతం) వల్ల కలిగే జ్ఞానం ఒక పనిని చేయమని చెప్పదు. అది వస్తుతంత్రమైనది (ఉన్న వస్తువును ఉన్నట్లుగా చూపేది). వాక్యాన్ని విని అర్థం చేసుకోగానే అజ్ఞానం నశించి, "నేనే సర్వాత్మను" అనే అనుభవం కలుగుతుంది. దీని తర్వాత ద్వైత ప్రపంచం, తాను వేరు బ్రహ్మ వేరు అనే భ్రమ తొలగిపోతాయి. కాబట్టి ఈ వేదాంత వాక్యాన్ని "అంత్య ప్రమాణం" (చివరి ప్రమాణం) అని అంటారు. మేల్కొన్న తర్వాత కలలోని వ్యవహారమంతా ఎలా అబద్ధమైపోతుందో, బ్రహ్మజ్ఞానం కలిగాక ప్రమాణ-ప్రమేయ-ప్రమాత వ్యవహారం (తెలుసుకునేవాడు-తెలుసుకోబడే వస్తువు-తెలుసుకునే సాధనం) అంతా తొలగిపోతుంది.

• ప్రమాణ వాక్యం: "న హి ఆత్మస్వరూపాధిగమే సతి పునః ప్రమాణప్రమేయవ్యవహారః సంభవతి | ప్రమాతృత్వం హి ఆత్మనో నివర్తయతి అంత్యం ప్రమాణమ్ | నివర్తయదేవ చ అప్రమాణం భవతి స్వప్నకాలప్రమాణమివ ప్రబోధే |" (గీతా భాష్యం 2-69)

• అర్థం: ఆత్మ స్వరూపం తెలిసిన తర్వాత మళ్ళీ ప్రమాణ-ప్రమేయ వ్యవహారం సంభవించదు. అంతిమ ప్రమాణమైన శ్రుతి, ఆత్మలోని ప్రమాతృత్వాన్ని (జ్ఞాత అనే భావాన్ని) తొలగిస్తుంది. అలా తొలగిస్తూనే, నిద్ర నుండి మేల్కొన్నప్పుడు కలలోని ప్రమాణాల వలె తాను కూడా అప్రమాణం అయిపోతుంది.

ముగింపు: ఈ మూడవ అధ్యాయంలో శ్రీ స్వామివారు అద్వైత వేదాంతంలో ఉపనిషద్వాక్యాల ప్రాధాన్యతను, ఆ వాక్యాలు విధించే పద్ధతులను (విధి, నిషేధ, లక్షణ), వాటి ద్వారా "తత్త్వమసి" తదితర మహావాక్యార్థ విచారణ ద్వారా జీవునికి తన సహజమైన ఆత్మ స్వరూపం ఎలా సాక్షాత్కరిస్తుందో, అది అనుభవంలో ముగిసిన తర్వాత అన్ని భేదాలు ఎలా అంతమవుతాయో ప్రస్థానత్రయ భాష్య ప్రమాణాలతో అద్భుతంగా వివరించారు.

Kannada

ಶಾಂಕರ ವೇದಾಂತ ಸಾರ - ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯ: ವೇದಾಂತ ವಾಕ್ಯ

ಶ್ರೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದೇಂದ್ರ ಸರಸ್ವತೀ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ರಚಿಸಿದ "ಶಾಂಕರವೇದಾಂತಸಾರ" ಗ್ರಂಥದ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು "ವೇದಾಂತ ವಾಕ್ಯ"ದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಶಂಕರರ ಪ್ರಸ್ಥಾನತ್ರಯ ಭಾಷ್ಯಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ ಸಾಧನೆಗೆ ಶ್ರುತಿ (ವೇದ/ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು) ಅಥವಾ ವೇದಾಂತ ವಾಕ್ಯಗಳೇ ಹೇಗೆ ಅಂತಿಮ ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವು ಆತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬೋಧಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇದರ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಪ್ರಮಾಣ ವಾಕ್ಯಗಳ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಕೆಳಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ:

1. ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ವೇದಾಂತ ವಾಕ್ಯಗಳೇ ಏಕೈಕ ಪ್ರಮಾಣ

ಶಾಂಕರ ಅದ್ವೈತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವು (ಪರಮಾತ್ಮ) ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ, ಅನುಮಾನ ಮುಂತಾದ ಲೌಕಿಕ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಗೆ ಸಿಗುವ ವಸ್ತುವಲ್ಲ. ಅದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಗೋಚರಿಸುವ ರೂಪಾದಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಕೇವಲ ವೇದಾಂತ (ಉಪನಿಷತ್) ವಾಕ್ಯಗಳ ಅರ್ಥವಿಚಾರಣೆ (ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಗಳು) ಮಾತ್ರವೇ ಏಕೈಕ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ತರ್ಕ ಅಥವಾ ಊಹೆಗಳ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಮಾಣ ವಾಕ್ಯ: "ವಾಕ್ಯಾರ್ಥವಿಚಾರಣಾಧ್ಯವಸಾನನಿವೃತ್ತಾ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಾವಗತಿಃ, ನ ಅನುಮಾನಾದಿ ಪ್ರಮಾಣಾಂತರನಿರ್ವೃತ್ತಾ ||" (ಸೂತ್ರ ಭಾಷ್ಯ 1-1-2-17)

ಅರ್ಥ: ಬ್ರಹ್ಮ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವು ವೇದಾಂತ ವಾಕ್ಯಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅನುಮಾನ ಮುಂತಾದ ಇತರ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ಅದು ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

2. ಸಿದ್ಧವಸ್ತುವನ್ನು (ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು) ಬೋಧಿಸುವ ವೇದಾಂತ

ಮೀಮಾಂಸಕರು ವೇದವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು (ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು) ವಿಧಿಸುವಂಥದ್ದು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ಒಂದು ವಸ್ತು "ಇದೆ" ಎಂದು ಹೇಳುವ ಸಿದ್ಧವಸ್ತು ಬೋಧಕ ವಾಕ್ಯಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವರ ವಾದ. ಆದರೆ ವೇದಾಂತ ವಾಕ್ಯಗಳು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಕ್ಕೂ ಅಂಗವಾಗಿರದೆ (ಜೊತೆಯಾಗಿರದೆ), ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿರುವ 'ಪರಮಾತ್ಮ'ನನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತವೆ. ಆ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದೊಡನೆ ಸಮಸ್ತ ಕ್ಲೇಶಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಮಾಣ ವಾಕ್ಯ: "ಹೇಯೋಪಾದೇಯಶೂನ್ಯಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮತಾವಗಮಾದೇವ ಸರ್ವಕ್ಲೇಶಪ್ರಹಾಣಾತ್ ಪುರುಷಾರ್ಥಸಿದ್ಧೇಃ ||" (ಸೂತ್ರ ಭಾಷ್ಯ 1-1-4-54)

ಅರ್ಥ: ಬ್ರಹ್ಮವು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬಹುದಾದದ್ದು (ಹೇಯ) ಅಥವಾ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಹುದಾದದ್ದು (ಉಪಾದೇಯ) ಅಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುವುದು ವ್ಯರ್ಥವಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ತನ್ನ ಆತ್ಮ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಕ್ಲೇಶಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಪರಮ ಪುರುಷಾರ್ಥವಾದ ಮೋಕ್ಷವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

3. ವಿಧಿ ವಾಕ್ಯಗಳು ಉಪಾಸನೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ತತ್ತ್ವಾಭಿಮುಖ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ

ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ "ಆತ್ಮಾ ವಾ ಅರೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ ಶ್ರೋತವ್ಯೋ ಮಂತವ್ಯೋ ನಿದಿಧ್ಯಾಸಿತವ್ಯಃ" (ಆತ್ಮನನ್ನು ನೋಡಬೇಕು, ಕೇಳಬೇಕು, ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು, ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯಗಳಿವೆ. ಇವು ಹೊಸದಾಗಿ ಒಂದು ಕರ್ಮವನ್ನು (ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು) ವಿಧಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಶಂಕರರ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಬಹಿರ್ಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖಗಳ ಹಿಂದೆ ಬೀಳುವ ಮಾನವನನ್ನು, ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ ತನ್ನ ಅಂತರಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ (ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೆ) ತಿರುಗಿಸಲು ಈ ವಾಕ್ಯಗಳು ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಮಾಣ ವಾಕ್ಯ: "ಕಿಮರ್ಥಾನಿ ತರ್ಹಿ 'ಆತ್ಮಾ ವಾ ಅರೇ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ ಶ್ರೋತವ್ಯಃ' ಇತ್ಯಾದೀನಿ ವಿಧಿಚ್ಛಾಯಾನಿ ವಚನಾನಿ? ಸ್ವಾಭಾವಿಕಪ್ರವೃತ್ತಿವಿಷಯವಿಮುಖೀಕರಣಾರ್ಥಾನಿ ಇತಿ ಬ್ರೂಮಃ |" (ಸೂತ್ರ ಭಾಷ್ಯ 1-1-4-21)

ಅರ್ಥ: ಹಾಗಾದರೆ "ಓ ಮೈತ್ರೇಯಿ! ಆತ್ಮನನ್ನು ನೋಡಬೇಕು, ಕೇಳಬೇಕು" ಮುಂತಾದ ವಿಧಿಯಂತಹ ವಾಕ್ಯಗಳು ಏಕಿವೆ? ಅವು ಸಹಜವಾಗಿ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಓಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ವಿಮುಖನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವೆ ಎಂದು ನಾವು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ.

4. ನಿಷೇಧ ಮುಖೇನ (ನೇತಿ ನೇತಿ) ಬ್ರಹ್ಮ ಬೋಧನೆ

ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಇಂಥದ್ದೇ ವಸ್ತು, ಇಂಥದ್ದೇ ಆಕಾರ ಎಂದು ಲೋಕದಲ್ಲಿನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದಂತೆ (ಉದಾ: ಇದು ಹಸು, ಇದು ಕಪ್ಪು) ತೋರಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಕ್ಕೆ ಜಾತಿ, ಗುಣ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಂಥವು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಆದಕಾರಣ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು "ನೇತಿ ನೇತಿ" (ಇದಲ್ಲ, ಇದಲ್ಲ) ಎಂದು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ನಾಮರೂಪಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಾಧಿಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವ ಮೂಲಕವೇ ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಮಾಣ ವಾಕ್ಯ: "ಅತಏವ ನ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಶಕ್ಯತೇ 'ಇದಂ ತತ್' ಇತಿ ಗೌರಸೌ... ಯಥಾ ಲೋಕೇ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ ತಥಾ ಅಧ್ಯಾರೋಪಿತನಾಮರೂಪಕರ್ಮದ್ವಾರೇಣ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ 'ವಿಜ್ಞಾನಮಾನಂದಂ ಬ್ರಹ್ಮ', 'ಬ್ರಹ್ಮ', 'ಆತ್ಮಾ' ಇತ್ಯೇವಮಾದಿಶಬ್ದೈಃ ||" (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಭಾಷ್ಯ 2-3-6-249)

ಅರ್ಥ: ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ 'ಇದು ಹಸು, ಇದು ಕಪ್ಪಾದದ್ದು' ಎಂದು ಹೇಗೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತೇವೆಯೋ ಹಾಗೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಧ್ಯಾರೋಪಿತವಾದ ನಾಮರೂಪಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ "ವಿಜ್ಞಾನಮಾನಂದಂ ಬ್ರಹ್ಮ", "ಆತ್ಮ" ಮುಂತಾದ ಪದಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

5. ಲಕ್ಷಣ ವಾಕ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವರೂಪ

"ಸತ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಮನಂತಂ ಬ್ರಹ್ಮ" ದಂತಹ ವಾಕ್ಯಗಳು ಬ್ರಹ್ಮದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ, ಜ್ಞಾನ, ಅನಂತ ಎಂಬುವು ವಿಶೇಷಣಗಳಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಇತರ (ಅಸತ್ಯ, ಜಡ, ಪರಿಮಿತ) ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಬ್ರಹ್ಮ ವಸ್ತುವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತವೆ (ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯ).

ಪ್ರಮಾಣ ವಾಕ್ಯ: "ಸತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾ ನ ಪರಸ್ಪರಂ ಸಂಬಧ್ಯಂತೇ | ಪರಾರ್ಥತ್ವಾತ್ | ವಿಶೇಷ್ಯಾರ್ಥಾ ಹಿ ತೇ | ಅತಃ ಏಕೈಕೋ ವಿಶೇಷಣಶಬ್ದಃ ಪರಸ್ಪರಂ ನಿರಪೇಕ್ಷಃ ಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ಧೇನ ಸಂಬಧ್ಯತೇ..." (ತೈತ್ತಿರೀಯ ಭಾಷ್ಯ 2-1-92)

ಅರ್ಥ: ಸತ್ಯ ಮುಂತಾದ ಶಬ್ದಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವೆಲ್ಲವೂ ವಿಶೇಷ್ಯವಾದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಸಲೇ ಇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಶೇಷಣ ಶಬ್ದವು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಶಬ್ದದೊಡನೆಯೇ ಸೇರುತ್ತದೆ.

6. ವೇದಾಂತ ಜ್ಞಾನ (ಅಂತ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ)

ಕರ್ಮಕಾಂಡದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಜ್ಞಾನವು ಒಂದು ಕೆಲಸವನ್ನು (ಕರ್ಮ) ಮಾಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಕಾಂಡದಿಂದ (ವೇದಾಂತದಿಂದ) ಉಂಟಾಗುವ ಜ್ಞಾನವು ಒಂದು ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ವಸ್ತುತಂತ್ರವಾದದ್ದು (ಇರುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಇದ್ದ ಹಾಗೆ ತೋರಿಸುವುದು). ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡೊಡನೆ ಅಜ್ಞಾನವು ನಾಶವಾಗಿ, "ನಾನೇ ಸರ್ವಾತ್ಮ" ಎಂಬ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ನಂತರ ದ್ವೈತ ಪ್ರಪಂಚ, ತಾನು ಬೇರೆ ಬ್ರಹ್ಮ ಬೇರೆ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ತೊಲಗಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವೇದಾಂತ ವಾಕ್ಯವನ್ನು "ಅಂತ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ" (ಕೊನೆಯ ಪ್ರಮಾಣ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ನಂತರ ಕನಸಿನ ವ್ಯವಹಾರವೆಲ್ಲಾ ಹೇಗೆ ಸುಳ್ಳಾಗಿಹೋಗುತ್ತದೆಯೋ, ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಮಾಣ-ಪ್ರಮೇಯ-ಪ್ರಮಾತೃ ವ್ಯವಹಾರವೆಲ್ಲವೂ (ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವನು-ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವ ವಸ್ತು-ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧನ) ತೊಲಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಮಾಣ ವಾಕ್ಯ: "ನ ಹಿ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪಾಧಿಗಮೇ ಸತಿ ಪುನಃ ಪ್ರಮಾಣಪ್ರಮೇಯವ್ಯವಹಾರಃ ಸಂಭವತಿ | ಪ್ರಮಾತೃತ್ವಂ ಹಿ ಆತ್ಮನೋ ನಿವರ್ತಯತಿ ಅಂತ್ಯಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್ | ನಿವರ್ತಯದೇವ ಚ ಅಪ್ರಮಾಣಂ ಭವತಿ ಸ್ವಪ್ನಕಾಲಪ್ರಮಾಣಮಿವ ಪ್ರಬೋಧೇ |" (ಗೀತಾ ಭಾಷ್ಯ 2-69)

ಅರ್ಥ: ಆತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವು ತಿಳಿದ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಮಾಣ-ಪ್ರಮೇಯ ವ್ಯವಹಾರವು ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಿಮ ಪ್ರಮಾಣವಾದ ಶ್ರುತಿಯು, ಆತ್ಮದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮಾತೃತ್ವವನ್ನು (ಜ್ಞಾತೃ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು) ತೊಡೆದುಹಾಕುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆ ತೊಡೆದುಹಾಕುತ್ತಲೇ, ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಕನಸಿನ ಪ್ರಮಾಣಗಳಂತೆ ತಾನು ಕೂಡ ಅಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಮುಕ್ತಾಯ:

ಈ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಉಪನಿಷದ್ವಾಕ್ಯಗಳ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆಯನ್ನು, ಆ ವಾಕ್ಯಗಳು ಬೋಧಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು (ವಿಧಿ, ನಿಷೇಧ, ಲಕ್ಷಣ), ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ "ತತ್ತ್ವಮಸಿ" ಮುಂತಾದ ಮಹಾವಾಕ್ಯಾರ್ಥ ವಿಚಾರಣೆಯಿಂದ ಜೀವಿಗೆ ತನ್ನ ಸಹಜವಾದ ಆತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮತ್ತು ಅದು ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡ ನಂತರ ಎಲ್ಲಾ ಭೇದಗಳು ಹೇಗೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಸ್ಥಾನತ್ರಯ ಭಾಷ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.