2026-06-30
నచికేతుడు యమధర్మరాజును అడిగిన ఈ ప్రశ్న పరబ్రహ్మ తత్త్వము యొక్క విశేషమైన లక్షణాన్ని తెలుపుతుంది. ఇది ధర్మాధర్మాలకు, కార్యకారణాలకు మరియు కాలానికి అతీతమైన శుద్ధ చైతన్యమును వివరిస్తుంది.
శ్లోకం
అన్యత్ర ధర్మాదన్యత్రాధర్మాదన్యత్రాస్మాత్కృతాకృతాత్ |
అన్యత్ర భూతాచ్చ భవ్యాచ్చ యత్తత్పశ్యసి తద్వద ||
— కఠోపనిషత్తు 1.2.14
శ్రీ శంకరాచార్య భాష్యం
అన్యత్ర ధర్మాత్ శాస్త్రీయాదనుష్ఠానాత్తత్ఫలాచ్చ పృథగ్భూతమ్ | తథా అన్యత్రాధర్మాత్ | అన్యత్రాస్మాత్ కృతాకృతాత్ కృతం కార్యమకృతం కారణమ్ | తస్మాచ్చ అన్యత్ర | అన్యత్ర భూతాచ్చ భవ్యాచ్చ కాలత్రయాపరిచ్ఛిన్నమిత్యేతత్ | యత్తత్ ఈదృశం వస్తు పశ్యసి జానాసి తద్వద మహ్యం కథయేత్యర్థః ||
తాత్పర్యం
• ధర్మాధర్మాలకు అతీతము: బ్రహ్మము అనేది శాస్త్రము విధించిన ధర్మము లేదా నిషేధించిన అధర్మము కంటే వేరైనది. అంటే ఇది పుణ్యపాపాలకు మరియు వాటి ఫలితాలకు లోబడనిది.
• కార్యకారణాతీతము: కృతము అనగా కార్యము (జగత్తు), అకృతము అనగా కారణము (అవిద్య లేదా సంస్కారములు). పరమాత్మ ఈ రెండింటికీ అతీతమైనది.
• కాలాతీతము: భూత కాలము (గతము), భవ్య కాలము (భవిష్యత్తు) మరియు వర్తమాన కాలము అనే త్రివిధ కాలాలకు బ్రహ్మము పరిమితం కాదు. ఇది నిత్యము మరియు అపరిచ్ఛిన్నము.
• అధ్యాస నివృత్తి: శ్రీ సచ్చిదానందేంద్ర సరస్వతీ స్వాముల వారి వివరణ ప్రకారం, ఇక్కడ నచికేతుడు అడుగుతున్నది ఉపాధులన్నింటినీ తొలగించి (అపవాద ప్రక్రియ ద్వారా) మిగిలే శుద్ధ ఆత్మ స్వరూపము గురించి.
శ్రీ శంకరుల ఈ భాష్యము బ్రహ్మమును నిర్విశేషముగా చూపిస్తుంది. బ్రహ్మము ఏ రకమైన సంబంధాలకు (ధర్మ-అధర్మ, కార్య-కారణ) చిక్కదు కాబట్టి, దానిని తెలుసుకోవడమే అవిద్య నుండి విముక్తి పొందడం. తర్వాతి కాలపు వ్యాఖ్యాతలు భావ రూప అవిద్యను ఒక పదార్థముగా భావించి దానిని 'అకృతము' అని పిలిచారు, కానీ స్వామీజీ దీనిని ఖండించి, బ్రహ్మము అన్ని రకాల కార్యకారణ సంబంధాలకు అతీతమని స్పష్టం చేశారు.