2026-06-10
https://tattvajignasa.in/(1) రాగద్వేషాలను శాస్త్రవివేకంతో గెలవటం ఎలా?
ఇంద్రియస్యేంద్రియస్యార్థే రాగద్వేషౌ వ్యవస్థితౌ |
తయోర్న వశమాగచ్ఛేత్తౌ హ్యస్య పరిపంథినౌ || — భగవద్గీత 3.34
శ్రీ శంకరాచార్య భాష్యము:
ఇంద్రియస్య ఇంద్రియస్య అర్థే - వీప్సా అర్థభేదప్రదర్శనార్థా | సర్వచక్షురాదీంద్రియస్య అర్థే శబ్దానివిషయే ఇష్టే రాగః, అనిష్టే ద్వేషః - ఇత్యేవమ్ అవశ్యంభావిని రాగద్వేషౌ వ్యవస్థితౌ | తత్ర అయం పురుషకారస్య శాస్త్రార్థస్య చ విషయ ఉచ్యతే — శాస్త్రార్థే ప్రవృత్తః పూర్వమేవ రాగద్వేషయోర్వశం నాగచ్ఛేత్ | యా హి పురుషస్య ప్రకృతిః సా రాగద్వేషపురఃసరైవ స్వకార్యే పురుషం ప్రవర్తయతి | తదా స్వధర్మపరిత్యాగః పరధర్మానుష్ఠానం చ భవతి | యదా పునః రాగద్వేషౌ తత్ప్రతిపక్షేణ నియమయతి, తదా శాస్త్రదృష్టిరేవ పురుషో భవతి, న ప్రకృతివశః | తస్మాత్ తయోః రాగద్వేషయోః వశం న ఆగచ్ఛేత్ | తౌ హి రాగద్వేషౌ అస్య పురుషస్య పరిపంథినౌ శ్రేయోమార్గస్య విఘ్నకర్తారౌ, తస్కరౌ ఇవ పథి ||
భాష్య భావ వివరణ
శ్రీ శంకరులు ఈ భాష్యంలో అత్యంత లోతైన మనోవైజ్ఞానిక మరియు వేదాంత విషయాలను వెల్లడించారు:
• వీప్సా మరియు ఇంద్రియ స్వభావము: "ఇంద్రియస్య ఇంద్రియస్య" అని రెండుసార్లు చెప్పడం ద్వారా, ప్రతి ఇంద్రియానికి (కన్ను, చెవి, ముక్కు, నాలుక, చర్మం) దాని స్వంత విషయాల పట్ల (రూప, శబ్ద, గంధ, రస, స్పర్శ) రాగద్వేషాలు సహజంగానే ఉంటాయని స్పష్టం చేశారు. ఇష్టమైన విషయం ఎదురైనప్పుడు రాగము, అనిష్టమైనది ఎదురైనప్పుడు ద్వేషము కలగడం అనివార్యం.
• ప్రకృతి మరియు పురుషకారము: మనిషి తన పూర్వ సంస్కారాల వల్ల (ప్రకృతి) ఈ రాగద్వేషాలకు బానిస అవుతాడు. దీనివల్ల తన ధర్మాన్ని వదిలి అకార్యాల వైపు మొగ్గు చూపుతాడు. అయితే, శాస్త్రం ఇక్కడ పురుషకారమును ప్రబోధిస్తుంది. రాగద్వేషాలు కలిగినప్పటికీ, వాటికి లోనుకాకుండా వివేకంతో వ్యవహరించడమే శాస్త్ర ప్రయోజనం.
• పరిపంథి (శత్రువు) ఉపమానము: రాగద్వేషాలను శ్రీ శంకరులు దొంగలతో పోల్చారు. ఒక బాటసారి తన గమ్యాన్ని చేరుకోకుండా దారిలో ఉండే దొంగలు ఎలా అడ్డుకుంటారో, అలాగే మోక్ష మార్గంలో వెళ్లే సాధకుడిని ఈ రాగద్వేషాలు దోచుకుంటాయి. ఇవి జ్ఞానాన్ని ఆవరించి మనిషిని దారి తప్పిస్తాయి.
శ్రీ సచ్చిదానందేంద్ర సరస్వతీ స్వామివారి విశేష దృష్టి
శ్రీ సచ్చిదానందేంద్ర సరస్వతీ స్వామివారు ఈ భాష్య భాగాన్ని వివరిస్తూ కొన్ని ముఖ్యమైన అంశాలను నొక్కి చెప్పారు:
• అధ్యాస మరియు రాగద్వేషాలు: రాగద్వేషాలు అనేవి అధ్యాస (మిథ్యా జ్ఞానం) వల్ల కలుగుతాయి. బాహ్య వస్తువుల మీద శోభన-అశోభన ధర్మాలను ఆపాదించడం వల్లే ఇవి పుడతాయి. ఈ అధ్యాసను తొలగించుకోవడమే వేదాంత సాధన.
• శాస్త్ర దృష్టి: ప్రకృతికి వశుడు కాకుండా ఉండటమే జ్ఞాని లక్షణం. ప్రకృతిని పూర్తిగా నశింపజేయడం సాధ్యం కాకపోవచ్చు, కానీ రాగద్వేషాల వశం కాకుండా ఉండటం సాధ్యమే. దీనినే స్వామివారు శాస్త్రదృష్టి అని పిలిచారు.
• భ్రమ నిరసన: తర్వాతి కాలపు వేదాంతులు చెప్పే భావ రూప అవిద్య వంటి కల్పనలు ఇక్కడ అవసరం లేదు. కేవలం రాగద్వేషాల నియంత్రణ మరియు తద్వారా కలిగే చిత్తశుద్ధి జ్ఞానానికి దారి తీస్తుందని స్వామివారు నిరూపించారు.
(2) రాగద్వేషాలను జయించడానికి శాస్త్రం సూచించే ప్రతిపక్ష భావనలు ఏమిటి?
రాగద్వేషాలను జయించడానికి శాస్త్రం ప్రధానంగా శాస్త్రదృష్టిని మరియు పురుషకారమును ప్రతిపక్ష భావనలుగా సూచిస్తుంది. ఇంద్రియ విషయాల పట్ల సహజంగా కలిగే ఆకర్షణ వికర్షణలను వివేకంతో నియంత్రించడమే దీని సారాంశం.
• శాస్త్రదృష్టి: మన ఇంద్రియాలు ప్రకృతి సిద్ధమైన సంస్కారాలకు లోబడి రాగద్వేషాలతో వ్యవహరిస్తాయి. అయితే, శాస్త్రం మనకు వస్తువుల యథార్థ స్వరూపాన్ని చూపిస్తుంది. విషయాలలోని దోషాలను దర్శించడం ద్వారా రాగాన్ని, సర్వభూతాలలో ఆత్మను దర్శించడం ద్వారా ద్వేషాన్ని తొలగించుకోవాలని శాస్త్రం బోధిస్తుంది.
• పురుషకారము: ప్రకృతి సిద్ధంగా వచ్చే రాగద్వేషాలకు బానిస కాకుండా, వివేక బుద్ధితో వాటిని అడ్డుకోవడమే పురుషకారం. శాస్త్రం విధించిన మార్గంలో ప్రవర్తిస్తూ, రాగద్వేషాల వశం కాకుండా ఉండటమే సాధకుడి కర్తవ్యం.
• నిదిధ్యాసనము: చిత్తంలోని విపరీత సంస్కారాలను మరియు మాలిన్యాన్ని తొలగించడానికి ఏకాగ్రతతో కూడిన ధ్యానం అవసరం. ఇది రాగద్వేషాల వల్ల కలిగే విక్షేపాన్ని పోగొట్టి, ఆత్మజ్ఞానానికి అడ్డుగా ఉన్న ప్రతిబంధకాలను తొలగిస్తుంది.
• నిష్కామ కర్మ: ఫలాపేక్ష లేకుండా కర్మలను ఈశ్వరార్పణ బుద్ధితో చేయడం వల్ల చిత్తశుద్ధి కలుగుతుంది. దీనివల్ల మనస్సులో రాగద్వేషాల తీవ్రత తగ్గి, అది జ్ఞాన నిష్ఠకు యోగ్యతను పొందుతుంది.
శ్రీ సచ్చిదానందేంద్ర సరస్వతీ స్వామివారు రాగద్వేషాలు అనేవి కేవలం అధ్యాస (భ్రమ) వల్ల కలిగేవే కానీ ఆత్మకు సంబంధించిన సహజ ధర్మాలు కావని స్పష్టం చేశారు. సుషుప్తి (గాఢ నిద్ర) లో రాగద్వేషాలు లేకపోవడమే మన అసలు స్వరూపం రాగద్వేషరహితమని నిరూపిస్తుంది. కేవలం జ్ఞానం ద్వారానే ఈ రాగద్వేషాల మూలమైన అజ్ఞానాన్ని తొలగించవచ్చు.
(3) స్వధర్మ పరిత్యాగానికి రాగాద్వేశాత్మక వ్యవహారమే కారణం.
స్వధర్మమును నిర్ణయించుకోవడానికి శాస్త్రము మరియు వివేకముతో కూడిన పురుషకారము ప్రధానమైన ఆధారం. రాగద్వేషాలకు లోనుకాకుండా, శాస్త్రము విధించిన కర్మలను తన స్వభావానికి అనుగుణంగా ఆచరించడమే స్వధర్మ నిర్ణయ పద్ధతి.
• శాస్త్ర ప్రమాణము: ధర్మాధర్మాలను నిర్ణయించడానికి కేవలం మానవ బుద్ధి సరిపోదు, కాబట్టి శాస్త్రము సూచించిన విధి నిషేధాలను అనుసరించాలి. తన వర్ణము మరియు ఆశ్రమమునకు తగిన కర్మలను ఎంచుకోవడం ద్వారా అంతఃకరణ శుద్ధిని పొందవచ్చు.
• రాగద్వేషాల నియంత్రణ: ఇంద్రియ విషయాల పట్ల కలిగే ఇష్టాయిష్టాల ప్రేరణతో చేసే పనులు స్వధర్మము కావు. రాగద్వేషాలను అడ్డుకుని, కేవలం కర్తవ్య బుద్ధితో కర్మలను ఆచరించడమే నిజమైన పురుషకారము.
• అంతఃకరణ సంస్కారము: ఆత్మజ్ఞానము కలగడానికి బుద్ధి సూక్ష్మంగా ఉండాలి. దీనికోసం శమము, దమము, ఉపరతి, తితిక్ష, సమాధానము, శ్రద్ధ అనే సాధనల ద్వారా మనస్సును పవిత్రం చేసుకోవాలి.
• శ్రవణము, మననము, నిదిధ్యాసనము: కేవలం కర్మల వల్లే జ్ఞానము కలగదు; శాస్త్ర వాక్యాలను వినడం, ఆలోచించడం మరియు ధ్యానించడం ద్వారా ఆత్మ తత్త్వాన్ని నిశ్చయించుకోవాలి.
శ్రేయాన్ స్వధర్మో విగుణః పరధర్మాత్ స్వనుష్ఠితాత్ |
స్వధర్మే నిధనం శ్రేయః పరధర్మో భయావహః ||
భావము: చక్కగా ఆచరించిన పరధర్మము కంటే, గుణము లేనిదైనా తన ధర్మము శ్రేష్ఠమైనది. స్వధర్మమునందు మరణించినా మేలే, పరధర్మము భయమును కలిగిస్తుంది.
శ్రీ సచ్చిదానందేంద్ర సరస్వతీ స్వామివారి ప్రకారం, స్వధర్మము అనేది కేవలం బాహ్య కర్మ కాదు. ఇది అహంకారమును తగ్గించి, ఆత్మను అనాత్మ నుండి వేరు చేసి చూసే వివేకాన్ని కలిగించే మార్గము.
(4) స్వధర్మ నిర్వహణలో రాగద్వేషాలు ఎలా అడ్డుపడతాయి?
స్వధర్మ నిర్వహణలో రాగద్వేషాలు అత్యంత ప్రమాదకరమైన అవరోధాలుగా పనిచేస్తాయి. ఇవి సాధకుని వివేకాన్ని కప్పివేసి, తన సహజమైన కర్తవ్యాన్ని విస్మరింపజేసి, పరధర్మం వైపు మళ్ళిస్తాయి.
• రాగము అంటే ఇంద్రియాలకు ఇష్టమైన విషయాల పట్ల కలిగే అనురాగము, ద్వేషము అంటే అయిష్టమైన విషయాల పట్ల కలిగే విరోధము. ప్రతి ఇంద్రియానికి దాని విషయాల పట్ల ఈ రెండు భావాలు సహజంగానే వ్యవస్థితమై ఉంటాయి.
• మనిషి తన ప్రకృతి లేదా పూర్వ సంస్కారాల ప్రభావంతో ఈ రాగద్వేషాలకు లోనైనప్పుడు, శాస్త్రం నిర్దేశించిన స్వధర్మాన్ని వదిలివేస్తాడు. రాగద్వేషాల ప్రేరణ వల్ల పరధర్మం కూడా ధర్మమే అని తప్పుగా భావించి, దానిని ఆచరించడానికి పూనుకుంటాడు.
• శ్రీ శంకరాచార్యులు ఈ రాగద్వేషాలను శ్రేయోమార్గంలో అడ్డుపడే దొంగలు లేదా కిరాతకులతో పోల్చారు. ఒక బాటసారిని దొంగలు దోచుకుని దారి తప్పించినట్లుగా, ఈ ద్వంద్వాలు సాధకుని జ్ఞానాన్ని అపహరించి కుకర్మల వైపు లాగుతాయి.
• అధ్యాసము లేదా మిథ్యాజ్ఞానం వల్ల వస్తువులపై 'శోభన' (మంచిది) లేదా 'అశోభన' (చెడ్డది) అనే తప్పుడు భావన కలుగుతుంది. ఈ భావనే రాగద్వేషాలకు మూలమై, మనిషిని నిరంతరం కర్మబంధాల్లో చిక్కుకునేలా చేస్తుంది.
• శాస్త్రదృష్టి కలిగిన వ్యక్తి ఈ రాగద్వేషాలకు వశుడు కాకుండా, తన స్వధర్మాన్ని నిష్కామంగా నిర్వహిస్తాడు. పరధర్మం ఎంత ఆకర్షణీయంగా కనిపించినా, అది భయావహము అని గుర్తించి దానిని పరిహరిస్తాడు.
శ్రీ సచ్చిదానందేంద్ర సరస్వతీ స్వామీజీ వివరణ ప్రకారం, రాగద్వేషాలు అనేవి కేవలం మానసిక ప్రవృత్తులు మాత్రమే కాదు, అవి ఆత్మస్వరూపాన్ని మరుగుపరిచే అవిద్య యొక్క కార్యాలు. ఆత్మజ్ఞానం ద్వారా ఈ రాగద్వేషాల మూలమైన అధ్యాసను తొలగించుకున్నప్పుడే మనిషి నిజమైన ధర్మనిష్ఠను పొందగలడు.
https://tattvajignasa.in/ (1) ರಾಗದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿವೇಕದಿಂದ ಗೆಲ್ಲುವುದು ಹೇಗೆ?
ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಸ್ಯಾರ್ಥೇ
ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ |
ತಯೋರ್ನ ವಶಮಾಗಚ್ಛೇತ್ತೌ
ಹ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಪಂಥಿನೌ || — ಭಗವದ್ಗೀತೆ 3.34
ಶ್ರೀ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯ ಭಾಷ್ಯ:
ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ ಅರ್ಥೇ - ವೀಪ್ಸಾ ಅರ್ಥಭೇದಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಾ | ಸರ್ವಚಕ್ಷುರಾದೀಂದ್ರಿಯಸ್ಯ ಅರ್ಥೇ ಶಬ್ದಾದಿವಿಷಯೇ ಇಷ್ಟೇ ರಾಗಃ, ಅನಿಷ್ಟೇ ದ್ವೇಷಃ -ಇತ್ಯೇವಮ್ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಿನಿ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ | ತತ್ರ ಅಯಂ ಪುರುಷಕಾರಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಸ್ಯ ಚ ವಿಷಯ ಉಚ್ಯತೇ — ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥೇ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ಪೂರ್ವಮೇವ ರಾಗದ್ವೇಷಯೋರ್ವಶಂ ನಾಗಚ್ಛೇತ್ | ಯಾ ಹಿ ಪುರುಷಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸಾ ರಾಗದ್ವೇಷಪುರಃಸರೈವ ಸ್ವಕಾರ್ಯೇ ಪುರುಷಂ ಪ್ರವರ್ತಯತಿ | ತದಾ ಸ್ವಧರ್ಮಪರಿತ್ಯಾಗಃ ಪರಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಂ ಚ ಭವತಿ | ಯದಾ ಪುನಃ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ತತ್ಪ್ರತಿಪಕ್ಷೇಣ ನಿಯಮಯತಿ, ತದಾ ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿರೇವ ಪುರುಷೋ ಭವತಿ, ನ ಪ್ರಕೃತಿವಶಃ | ತಸ್ಮಾತ್ ತಯೋಃ ರಾಗದ್ವೇಷಯೋಃ ವಶಂ ನ ಆಗಚ್ಛೇತ್ | ತೌ ಹಿ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ಅಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಪರಿಪಂಥಿನೌ ಶ್ರೇಯೋಮಾರ್ಗಸ್ಯ ವಿಘ್ನಕರ್ತಾರೌ, ತಸ್ಕರೌ ಇವ ಪಥಿ ||
ಭಾಷ್ಯದ ಭಾವ ವಿವರಣೆ
ಶ್ರೀ ಶಂಕರರು ಈ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾದ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ವೇದಾಂತ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ:
• ವೀಪ್ಸಾ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಸ್ವಭಾವ: "ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ" ಎಂದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ, ಪ್ರತಿ ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೂ (ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ, ಮೂಗು, ನಾಲಿಗೆ, ಚರ್ಮ) ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ (ರೂಪ, ಶಬ್ದ, ಗಂಧ, ರಸ, ಸ್ಪರ್ಶ) ರಾಗದ್ವೇಷಗಳು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇಷ್ಟವಾದ ವಿಷಯ ಎದುರಾದಾಗ ರಾಗ, ಅನಿಷ್ಟವಾದದ್ದು ಎದುರಾದಾಗ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯ.
• ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷಕಾರ: ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಪೂರ್ವ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ (ಪ್ರಕೃತಿ) ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಈ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ಗುಲಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಕಾರ್ಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ವಾಲುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ, ಶಾಸ್ತ್ರವು ಇಲ್ಲಿ ಪುರುಷಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಗದ್ವೇಷಗಳು ಉಂಟಾದರೂ, ಅವುಗಳಿಗೆ ವಶವಾಗದೆ ವಿವೇಕದಿಂದ ವರ್ತಿಸುವುದೇ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಯೋಜನ.
• ಪರಿಪಂಥಿ (ಶತ್ರು) ಉಪಮಾನ: ರಾಗದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಶ್ರೀ ಶಂಕರರು ಕಳ್ಳರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಒಬ್ಬ ದಾರಿಹೋಕನು ತನ್ನ ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪದಂತೆ ದಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕಳ್ಳರು ಹೇಗೆ ತಡೆಯುತ್ತಾರೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಮೋಕ್ಷ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ಸಾಧಕನನ್ನು ಈ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳು ದೋಚುತ್ತವೆ. ಇವು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ದಾರಿ ತಪ್ಪಿಸುತ್ತವೆ.
ಶ್ರೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದೇಂದ್ರ ಸರಸ್ವತೀ ಸ್ವಾಮಿಯವರ ವಿಶೇಷ ದೃಷ್ಟಿ
ಶ್ರೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದೇಂದ್ರ ಸರಸ್ವತೀ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಈ ಭಾಷ್ಯ ಭಾಗವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯವಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ:
• ಅಧ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ರಾಗದ್ವೇಷಗಳು: ರಾಗದ್ವೇಷಗಳೆಂಬುವು ಅಧ್ಯಾಸದಿಂದ (ಮಿಥ್ಯಾ ಜ್ಞಾನ) ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಬಾಹ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಶೋಭನ-ಅಶೋಭನ (ಒಳ್ಳೆಯದು-ಕೆಟ್ಟದು) ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಆರೋಪಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಇವು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಸವನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕುವುದೇ ವೇದಾಂತ ಸಾಧನೆ.
• ಶಾಸ್ತ್ರ ದೃಷ್ಟಿ: ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶನಾಗದಿರುವುದೇ ಜ್ಞಾನಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶಪಡಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗದಿರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿ ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.
• ಭ್ರಮ ನಿರಸನ: ತರುವಾಯದ ಕಾಲದ ವೇದಾಂತಿಗಳು ಹೇಳುವ ಭಾವರೂಪ ಅವಿದ್ಯೆಯಂತಹ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯಕವಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸ್ವಾಮಿಯವರು ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.
(2) ರಾಗದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಶಾಸ್ತ್ರವು ಸೂಚಿಸುವ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ ಭಾವನೆಗಳು ಯಾವುವು?
ರಾಗದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಶಾಸ್ತ್ರವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಪುರುಷಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ ಭಾವನೆಗಳಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವ ಆಕರ್ಷಣೆ-ವಿಕರ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ವಿವೇಕದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದೇ ಇದರ ಸಾರಾಂಶ.
• ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿ: ನಮ್ಮ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಸಿದ್ಧವಾದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟು ರಾಗದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಶಾಸ್ತ್ರವು ನಮಗೆ ವಸ್ತುಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿನ ದೋಷಗಳನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವ ಮೂಲಕ ರಾಗವನ್ನು, ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವ ಮೂಲಕ ದ್ವೇಷವನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಬೇಕೆಂದು ಶಾಸ್ತ್ರವು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
• ಪುರುಷಕಾರ: ಪ್ರಕೃತಿಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಬರುವ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ಗುಲಾಮನಾಗದೆ, ವಿವೇಕ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದೇ ಪುರುಷಕಾರ. ಶಾಸ್ತ್ರವು ವಿಧಿಸಿದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತಾ, ರಾಗದ್ವೇಷಗಳ ವಶವಾಗದಿರುವುದೇ ಸಾಧಕನ ಕರ್ತವ್ಯ.
• ನಿಧಿಧ್ಯಾಸನ: ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿನ ವಿಪರೀತ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಲು ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಧ್ಯಾನದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ. ಇದು ರಾಗದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿರುವ ಪ್ರತಿಬಂಧಕಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ.
• ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮ: ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಈಶ್ವರಾರ್ಪಣ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳ ತೀವ್ರತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ, ಅದು ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಗೆ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಶ್ರೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದೇಂದ್ರ ಸರಸ್ವತೀ ಸ್ವಾಮಿಯವರು ರಾಗದ್ವೇಷಗಳೆಂಬುವು ಕೇವಲ ಅಧ್ಯಾಸದಿಂದ (ಭ್ರಮೆ) ಉಂಟಾಗುವಂತಹವೇ ಹೊರತು ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಹಜ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ (ಗಾಢ ನಿದ್ರೆ) ರಾಗದ್ವೇಷಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ನಮ್ಮ ಅಸಲು ಸ್ವರೂಪವು ರಾಗದ್ವೇಷರಹಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕವೇ ಈ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳ ಮೂಲವಾದ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಬಹುದು.
(3) ಸ್ವಧರ್ಮ ಪರಿತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ರಾಗದ್ವೇಷಾತ್ಮಕ ವ್ಯವಹಾರವೇ ಕಾರಣ.
ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವಿವೇಕದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುರುಷಕಾರವೇ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರ. ರಾಗದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗದೆ, ಶಾಸ್ತ್ರವು ವಿಧಿಸಿದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದೇ ಸ್ವಧರ್ಮ ನಿರ್ಣಯದ ಪದ್ಧತಿ.
• ಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಮಾಣ: ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಕೇವಲ ಮಾನವ ಬುದ್ಧಿ ಸಾಲುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಸೂಚಿಸಿದ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. ತನ್ನ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಹ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು.
• ರಾಗದ್ವೇಷಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ: ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸಗಳು ಸ್ವಧರ್ಮವಲ್ಲ. ರಾಗದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ತಡೆದು, ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಪುರುಷಕಾರ.
• ಅಂತಃಕರಣ ಸಂಸ್ಕಾರ: ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗಲು ಬುದ್ಧಿಯು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರಬೇಕು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಶಮ, ದಮ, ಉಪರತಿ, ತಿತಿಕ್ಷಾ, ಸಮಾಧಾನ, ಶ್ರದ್ಧೆ ಎಂಬ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
• ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ನಿಧಿಧ್ಯಾಸನ: ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ಜ್ಞಾನವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಶಾಸ್ತ್ರ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದು, ಆಲೋಚಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಶ್ರೇಯಾನ್ ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ
ಪರಧರ್ಮಾತ್ ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ |
ಸ್ವಧರ್ಮೇ ನಿಧನಂ ಶ್ರೇಯಃ
ಪರಧರ್ಮೋ ಭಯಾವಹಃ ||
ಭಾವ: ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದ ಪರಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ, ಗುಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಧರ್ಮವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದದ್ದು. ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರೂ ಲೇಸು, ಪರಧರ್ಮವು ಭಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಶ್ರೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದೇಂದ್ರ ಸರಸ್ವತೀ ಸ್ವಾಮಿಯವರ ಪ್ರಕಾರ, ಸ್ವಧರ್ಮವೆಂಬುದು ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಇದು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಿ, ಆತ್ಮವನ್ನು ಅನಾತ್ಮದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ನೋಡುವ ವಿವೇಕವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ.
(4) ಸ್ವಧರ್ಮ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳು ಹೇಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತವೆ?
ಸ್ವಧರ್ಮ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಅಡೆತಡೆಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವು ಸಾಧಕನ ವಿವೇಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಿ, ಅವನ ಸಹಜವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮರೆಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ, ಪರಧರ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತವೆ.
• ರಾಗವೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಅನುರಾಗ, ದ್ವೇಷವೆಂದರೆ ಅನಿಷ್ಟವಾದ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ವಿರೋಧ. ಪ್ರತಿ ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೂ ಅದರ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಈ ಎರಡೂ ಭಾವನೆಗಳು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ.
• ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ ಅಥವಾ ಪೂರ್ವ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಈ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾದಾಗ, ಶಾಸ್ತ್ರವು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಗದ್ವೇಷಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಪರಧರ್ಮವೂ ಧರ್ಮವೇ ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ.
• ಶ್ರೀ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಈ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಶ್ರೇಯೋಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ಕಳ್ಳರು ಅಥವಾ ಕಿರಾತಕರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಒಬ್ಬ ದಾರಿಹೋಕನನ್ನು ಕಳ್ಳರು ದೋಚಿ ದಾರಿ ತಪ್ಪಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೇ, ಈ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಸಾಧಕನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ಕುಕರ್ಮಗಳ ಕಡೆಗೆ ಎಳೆಯುತ್ತವೆ.
• ಅಧ್ಯಾಸ ಅಥವಾ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ 'ಶೋಭನ' (ಒಳ್ಳೆಯದು) ಅಥವಾ 'ಅಶೋಭನ' (ಕೆಟ್ಟದು) ಎಂಬ ತಪ್ಪು ಭಾವನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾವನೆಯೇ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ಮೂಲವಾಗಿ, ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕರ್ಮಬಂಧನಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
• ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಈ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗದೆ, ತನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರಧರ್ಮವು ಎಷ್ಟೇ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಕಂಡರೂ, ಅದು ಭಯಾವಹವಾದುದು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿ ಅದನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಶ್ರೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದೇಂದ್ರ ಸರಸ್ವತೀ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರ ವಿವರಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ರಾಗದ್ವೇಷಗಳೆಂಬುವು ಕೇವಲ ಮಾನಸಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವು ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವ ಅವಿದ್ಯೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಈ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳ ಮೂಲವಾದ ಅಧ್ಯಾಸವನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಿಕೊಂಡಾಗ ಮಾತ್ರ ಮನುಷ್ಯನು ನಿಜವಾದ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು.